Z kart historii Kościelników

koscielnikipanorama

Kościelniki to stara wieś, ich historia sięga aż XIIw. Prawdopodobnie właśnie wtedy wieś została założona przez osadników z Bawarii. Pierwsza wzmianka w dokumentach pochodzi jednak z roku 1335r., kiedy to Kościelniki pojawiły się w rejestrze dziesięcin. Kościelniki początkowo stanowiły  jedną miejscowość, do tego graniczną. Kwisa do 1815r. stanowiła bowiem granicę, najpierw pomiędzy Śląskiem (do którego właśnie należały Kościelniki) a Łużycami Górnymi (do których należała Szyszkowa), a później między Prusami a Saksonią. Kościelniki miały więc dość szczególną sytuację, bowiem mogły rozwijać się tylko po jednej stronie rzeki.

labedzie 3

Szczególnie dotkliwy był dla wsi rok 1431. Właśnie wtedy, a dokładnie 16 marca, przeszedł przez przygraniczne Kościelniki tysiącosobowy oddział husytów, dokonując wielu zniszczeń. Ruch husycki silnie rozwijał się na terenie królestwa czeskiego i z dużym zacięciem walczył o swoje prawa, dotyczące zrzucenia własności feudalnej, ograniczenia w Czechach wpływów niemieckich oraz głębokiej reformy Kościoła. W tym czasie sąsiedzka Szyszkowa należała właśnie do królestwa czeskiego, a przez Kwisę przebiegała granica. Ówczesnym właścicielem wsi był Bernard von Üchtritz, który bronił tych terenów przed husytami i został przez nich nawet wzięty do niewoli. Więcej o wojnach husyckich na Śląsku można poczytać tutaj.

000hus4

Piechota husycka. Źródło zdjęcia: http://www.izba.centrum.zarow.pl/artykuly/154-wojny-husyckie-na-slasku

Rycerski ród Üchtritz, który związany był właśnie z Kościelnikami, szczyci się słowiańskim pochodzeniem. Początkowo zwali się Otkrzycami. Z czasem zaczęli pisać się „von Uchtericz”, „von Uechtritz” i „von Üchtritz”. W XIIIw przybyli na nasze tereny, tworząc z czasem kilka linii. Władali wieloma miejscowościowami (m.in. Świecie, Mściszów, Baworowo, Bożkowice, Olszyna, Zapusta, Złoty Potok, byli również właścicielami Zamku Czocha). Główna siedziba rodu znajdowała się jednak przez wiele lat w Kościelnikach zwanych Steinkirch i z czasem nazwa wsi weszła w skład dwuczłonowego nazwiska von Üchtritz und Steinkirch. 

Ciekawostką jest fakt, że herb miasta Lubań - dwa skrzyżowane klucze, wywodzi się od godła herbowego rodu von Üchtritz und Steinkirch z Kościelników, a burmistrzem Lubania w zamierzchłych czasach (lata 1301-1304) był właśnie Johann von Üchtritz.Uechtritz Wappen

Herb rodu Uechtritz und Steinkirch. Źródło: Wikipedia.

 

Ważną datą w historii wsi jest rok 1626, kiedy to miejscowość została  podzielona na Kościelniki Dolne (Nieder Steinkirch), Kościelniki Średnie (Mittel Steinkirch), Kościelniki Górne (Ober Steinkirch), a w każdej części powstała osobna siedziba właścicieli. Za kilka lat obchodzić będziemy 400-lecie tego wydarzenia!

rycina

Około roku 1750, panorama Kościelników Średnich, widok na nieistniejący obecnie ewangelicki dom modlitwy (w okolicach Kościoła pw. Podwyższenia Krzyża Świętego). Źródło: glogow.pl

 

W późniejszych czasach następował dalszy rozwój wsi. Można znaleźć informacje, że około 250 lat temu:

- w Kościelnikach Górnych znajdował się folwark, a we wsi mieszkało: 2 kmieci, 36 zagrodników, 6 chałupników (dane z 1786r.).

- w Kościelnikach Średnich również był folwark, znajdowały się też 2 kościoły, 2 plebanie, 2 szkoły (katolicka i ewangelicka) oraz młyn wodny, a w samej wsi mieszkało 3 kmieci, 17 zagrodników i 5 chałupników (dane z 1786r.). W 1742r. we wsi rozpoczęto budowę ewangelickiego domu modlitwy, plebanii oraz szkoły i domu nauczyciela.

bethaus

Dom modlitwy w Kościelnikach Średnich, obecnie nieistniejący.

- w Kościelnikach Dolnych również był folwark, a we wsi mieszkało 6 kmieci, 14 zagrodników i 7 chałupników (dane z 1765r.).

pałac koscielniki dln

Nieistniejący już pałac w Kościelnikach Dolnych, źródło: https://dolny-slask.org.pl

Dalsze losy wsi wyglądały następująco:

- w Kościelnikach Górnych zaczęło rozwijać się włókiennictwo. Powstawały warsztaty tkackie (w 1825r. było dziewięć warsztatów płócienniczych, a 15 lat później już dziewiętnaście bawełnianych i 2 płóciennicze). W samej wsi istniały w tym czasie 3 gospody, a w folwarku hodowano owce.

obersteinkirch

Kościelnik Górny. Źródło: http://www.glogow.pl/okolice/php.php?numer=astare/lubanski/koscielnikigorne/1.jpg

- w Kościelnikach Średnich w XIXw. funkcjonował oprócz młynu wodnego również tartak, olejarnia, 3 gospody, a nawet lokalny browar! Część mieszkańców również zajmowała się tkactwem, funkcjonowały 4 warsztaty bawełniane i 2 płóciennicze. Na początku XXw. powstała tkalnia mechaniczna, w tym czasie wybudowano również ceglany kościół ewangelicki (wcześniej ewangelicy korzystali z nieistniejącego już obecnie domu modlitwy).

Koscielniki Dolne 3567085

Przędzalnia w Kościelnikach - filia zakładów Concordia z Leśniej, rok 1910. Źródło: https://dolny-slask.org.pl

 

karczma sądowa

Karczma sądowa w Kościelnikach Średnich. Tu odbywałay się rozprawy, na których rzstrzygano spory między mieszkańcami. Źródło: http://dolnyslak.org.pl

Koscielniki Srednie 6279776

Gospoda przy Łużyckiej Granicy w Kościelnikach Średnich. Źródło: http://dolnyslask.org.pl

 

szkołaKoścsr

Szkoła w Kościelnikach Średnich (obecnie w budynku w części pomieszczeń znajduje się biblioteka).

 

- w Kościelnikach Dolnych na przełomie XVIII i XIXw. powstał dwór, który nie zachował się do czasów obecnych. W majątku tym trzymano m.in. 400 merynosów i 81 sztuk bydła. We wsi powstała kuźnia, zamieszkał tam również szewc, funkcjonowały 2 gospody.

 gospoda koscilnikidln

Karczma sądowa w Kościelnikach Dolnych. Źródło: https://dolny-slask.org.pl 

 

Jak wynika z powyższych informacji, charakterystyczna dla miejscowości była w tamatych czasach hodowla owiec, w szczególności merynosów.

meryn

Merynosy, źródło: http://www.fabrykawełny.pl

Ważnym wydarzeniem była budowa przebiegającej przez wsie linii kolejowej Lubań-Leśna. 15 maja 1896r. nastąpiło jej otwarcie. Na granicy Kościelników Górnych i Średnich powstała stacja kolejowa, później w Kościelnikach Górnych utworzono jeszcze dodatkowy przystanek.

dworzec kościelniki

Dworzec w Kościelnikach Średnich. Źródło: www.glogow.pl

Linia od początku nastawiona była na obsługę dojazdów lokalnych, trasą tą jeździły wyłącznie pociągi II i III klasy, a prędkość przez nie rozwijana to tylko ok. 20 km/h . Tak byłoby pewnie cały czas, gdyby nie tragiczne wydarzenia, które rozegrały się latem rok po uruchomieniu linii. Właśnie wtedy, a dokładnie 30 lipca 1897r., doszło do tragicznej w skutkach powodzi, która nawiedziła miejscowości usytuowane nie tylko w Dolinie Kwisy.

1897 Powodz w Kowarach Kowary 4370740

Zniszczenia popowodziowe w pobliskich Kowarach, 29-30.07.1897r. Źródło: https://dolny-slask.org.pl/5982053,Wielka_powodz_1897.html

Zniszczenia spowodowały, że władze niemieckie podjęły decyzję o powstaniu budowli hydrotechnicznych, które zapobiegną takim kataklizmom w przyszłości. W efekcie na Kwisie powstały dwie zapory i dwa jeziora (Leśniańskie i Złotnickie). Jeziora stały się atrakcją turystyczną, miejscem chętnie odwiedzanym przez pragnących wypoczynku na łonie natury, co sprawiło, że nastąpił rozkwit Leśnej, która oficjalnie uznawana była za "letnisko", miejscowość turystyczną, zachwalaną w ówczesnych przewodnikach.

W efekcie wzrosło znaczenie linii kolejowej biegnącej przez Kościelniki. W 1914r. do Leśnej jeździł już w sezonie letnim pociąg pospieszny z Lubania, natomiast 15 kwietnia 1922r. linia została zelektryfikowana. Pierwsze elektryczne pociągi pojechały do Leśnej 3 kwietnia 1928r., a do Leśnej jeździły bezpośrednie pociągi ze Zgorzelca, czy Jeleniej Góry.

Po II wojnie światowej dotychczasowi niemieccy mieszkańcy Kościelników zostali wysiedleni. Na terenach tych osiedliła się, często również w wyniku przymusowych przesiedleń, ludność polska. Zanim polscy osadnicy przybyli do Kościelników, mieli za sobą w wielu przypadkach wielotygodniową podróż w bardzo trudnych warunkach. Zaczynali tu często od zera, bowiem to, co przywieźli ze sobą, miało niewielką wartość i użyteczność.

W dawnych folwarkach zostały utworzone Państwowe Gospodarstwa Rolne, w których zatrudnienie znaleźli okoliczni mieszkańcy, ale pałac w Kościelnikach Dolnych przestał istnieć już przed 1970r. Niedługo po wojnie trakcja elektryczna wzdłuż torów została rozebrana. Linia straciła znaczenie turystyczne i służyła głównie jako środek transportu dla pracowników zakładów usytuowanych w Lubaniu lub Leśnej.  W kwietniu 1992r. zdecydowano o zawieszeniu ruchu osobowego.  Po likwidacji PGR-ów folwarki przeszły na własność państwa, pałace w Kościelnikach Górnych i Kościelnikach Średnich zostały zaadaptowane na mieszkania.

28504362 10209596989276379 1515694904 o

Pałac w Kościelnikach Górnych, ok. roku 1995. Zdjęcie z archiwum prywatnego ówczesnej mieszkanki pałacu Agnieszki Cieślińskiej.

piecpałac

Piec w pałacu w Kościelnikach Górnych, ok. roku 1995. Zdjęcie z archiwum prywatnego ówczesnej mieszkanki pałacu Agnieszki Cieślińskiej.

28547467 10209596991716440 681550618 o

Pałac w Kościelnikach Górnych, ok. roku 1995. Zdjęcie z archiwum prywatnego ówczesnej mieszkanki pałacu Agnieszki Cieślińskiej.

 

W kaplicy (mauzoleum) wybudowananej przed II wojną światową w Kościelniku Górnym przez właścicieli folwarku, odbywały się w na przełomie lat 80-tych i 90-tych XXw. lekcje religii.

Pałac w Kościelnikach Górnych został w 2004r. wykupiony przez osobę urodzoną w Zgorzelcu, która po 30 latach powróciła z Niemiec do Polski. Jak podaje portal region24.info nowy właściciel chciał utworzyć w pałacu centrum wypoczynku artystów z całej Europy. Jednakże, wskutek trudności na polu współpracy z Wojewódzkim Urzędem Ochrony Zabytków, prace zostały przerwane. Budynek obecnie stoi niezamieszkały.

pałac

Pałac w Kościelnikach Górnych, rok 2015

Kaplica nie pełni już roli salki katechetycznej, ale regularnie odprawiane są w niej msze, dekretem z dn. 24.06.2014r. biskup legnicki nadał jej tytuł kaplicy mszalnej im. Jana Pawła II.

kaplica

Kaplica mszalna im. Jana Pawła II w Kościelnikach Górnych, rok 2015

W 2016r. w Kościelniku Górnym prowadzona była restauracja "Stacja Kościelnik", która wzięła udział w popularnym telewizyjnym programie kulinarnym "Kuchenne Rewolucje" Magdy Gessler. Niestety, wprowadzone zmiany (w tym nowa nazwa: "Gęś na Jaśku") nie przyjęły się na długo i restauracja została zamknięta niedługo po programie.

Znaleźli się jednak nowi właściciele, którzy 3 listopada 2017r. zdecydowali się otworzyć nową restaurację "Babie Lato", która obecnie aktywnie działa. 113253195

Restauracja Babie Lato, listopad 2017

W Kościelniku Górnym znajduje się ponadto duże gospodarstwo rolne specjalizujące się m.in. w uprawie truskawek. Linia kolejowa przebiegająca przez wieś wykorzystawana jest przez kopalnię bazaltu w Grabiszycach do transportu urobku.

Na terenie folwarku w Kościelnikach Dolnych powstała hurtownia materiałów budowlanych.

Pałac w Kościelnikach Średnich nadal pełni funkcję mieszkalną, a większość mieszkań stanowi prywatną własność. W okolicach dawnej przędzalni w Kościelnikach Średnich powstał w 1985r. zakład produkcyjny, który od 1992r. specjalizuje się w produkcji maszyn CNC. W budynku dawnej szkoły, znajduje się filia Biblioteki Publicznej w Leśnej oraz mieszkania.

biblio2

Biblioteka w Kościelnikach Średnich

 

Kościół pw. Najświętszej Marii Panny w Kościelnikach Średnich znajduje się w ruinie i jest wyłączony z użytkowania. W 2017r. rozpoczeto remont drewnianej konstrukcji wieży.

kosciolNMP

Kościół pw. NMP w Kościelnikach Średnich, rok 2015

Dawny kościół ewangelicki nie jest obecnie kościołem parafialnym, ale jest użytkowany przez Parafię Rzymskokatolicką pw. Ścięcia Św. Jana Chrzciciela  w Kościelniku i nosi nazwę kościoła pw. Podwyższenia Krzyża Świętego w Kościelnikach Średnich.

kościółpks

Kościół pw. Podwyższenia Krzyża Świętego w Kościelnikach Średnich, rok 2015

 

O najważniejszych zabytkach w Kościelnikach można poczytać tutaj.

 

 

 Źródło:

http://karlowickadolina.pl/koscielniki/#more-2959

http://zamkilubuskie.pl/koscielniki-gorne-ober-steinkirch/

http://www.zl.lubań24.pl/1,3373,1,item.html

http://www.dokumentyslaska.pl/epitafia/miejscowosci/luban%20koscielniki%20mauzoleum.html

http://www.glogow.pl/okolice/podstrony/lubanski/koscielniksrednie.htm

http://www.glogow.pl/okolice/podstrony/lubanski/koscielnikigorne.htm

http://www.lesna.pl/asp/pl_start.asp?typ=14&sub=10&menu=215&strona=1

http://www.niederschlesien.info/

http://www.zl.lubań24.pl/1,1120,1,item.html

http://www.region24.info/art-236.html

Program opieki nad zabytkami miasta i gminy Leśna 2018-2021

Waldemar Bena "Polskie Górne Łużyce: przyroda, historia, zabytki"

red. Marek Staffa "Słownik geografii turystycznej Sudetów" (serdeczne dzięki dla Fundacji Dziki Zachód za udostępnienie!)